Bugun...
Bizi izleyin:



Sözcük Yapıları-Dilbilgisi

Tarih: 19-03-2019 08:36:13 + -


Türkçe de sözcükler yapı bakımından incelendiğinde üç gruba ayrılır. Sözcük Yapılarının özellikleri nedir? Sözcükler yapı bakımından nasıl incelenir? Sözcük yapıları dilbilgisinde önemli bir konudur.


Sözcük Yapıları-Dilbilgisi

SÖZCÜKLERİN  YAPILARI

 

Türkçede sözcükler yapı bakımından üçe ayrılır.

I)             Basit Sözcük

2)            Türemiş Sözcük

3)            Bileşik Sözcük

 

BASİT SÖZCÜK

Yapım eki almamış sözcüktür. Basit sözcükler çekim eki alabilir.

Bu sınıf yarın pikniğe gidecek.

Bu cümlede tüm sözcükler yapıca basittir. Çünkü hiçbiri yapım eki almamıştır. Cümlede ek alan sözcükler ise çekim eki almıştır:

pikniğe  --piknik - e  ,   gidecek     git - ecek

Bu sözcüklerden "piknik" ismi, isim çekim eklerinden yaklaşma hali eki; "git-" fiili, fiil çekim eklerinden kip eki almıştır.

 

Not: Bir sözcüğün yapısı ile türünü karıştırmamaya dikkat ediniz. Örneğin, yukarıdaki cümlede geçen "Bu" sözcüğünün yapıca basit, tür yönüyle sıfat olduğuna; "sınıf' sözcüğün yapıca basit, tür yönüyle isim olduğuna ; "gidecek" sözcüğünün yapıca basit, tür yönüyle fiil olduğuna dikkat ediniz.

 

 

TÜREMİŞ SÖZCÜK

En az bir yapım eki almış sözcüktür. Türemiş sözcükte yapım eklerinin yanında çekim ekleri bulunabilir.

Başarlı öğrenciler ödüllendirildi.

Cümlesindeki tüm sözcükler yapıca türemiştir. Çünkü her biri en az bir yapım eki almıştır.

 

Baş    -      ar      -          ı                   -  lı

İsim        /  isimden   /  fiilden     /   isimden isim

Kökü          fiil                 isim              yapım eki

                   Yapım         yapım eki                 

                   Eki

 

Öğren     -         ci            -ler

Fiil kökü      fiilden          çoğul eki

                    isim   

                  yapım eki

 

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde -cık (-cik, -cuk, -cük) ekiyle türemiş sözcük, küçültme anlamından sıyrılarak somut varlığa ad olmuştur?

A)           Kardeşim bademcik ameliyatı oldu.

B)           Gencecik yaşta iş dünyasında adını duyurmuştu.

C)           Evlerinin küçücük bir bahçesi vardı. D) Üzerine incecik bir elbise giymişti.

E) Gölün içinde bir sürü adacık oluşmuştu.

(1992 - ÖYS)

Açıklama: Seçenekleri incelediğimizde B, C, D ve E'deki küçültme eki almış sözcüklerin sözcüğe küçültme anlamı kattığını görüyoruz. A seçeneğinde ise "bademcik” sözcüğünün küçültme anlamından sıyrılarak bir organa ad olduğunu görüyoruz. Cevap A seçeneğidir.

 

 

BİLEŞİK SÖZCÜK                  

 

Sözcüklerin bir araya gelerek oluşturduğu yeni sözcüklerdir.

 

A) BİLEŞİK İSİMLER

 

İki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu isim görevindeki sözcüklerdir. Bileşik isimler değişik şekillerde oluşur.

 

1)            İsim görevinde iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşur.

(isim + isim)

yeryüzü, buzdolabı, hanımeli

 

2)            Sıfat görevinde bir sözcükle isim görevinde bir sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşur.

(sıfat + isim)

sivrisinek, Karagöz, başhekim

 

 

3)            İsim soylu bir sözcükle eylem görevinde bir sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşur.

(isim + fiil)

gecekondu, mirasyedi, külbastı

 

4)            Eylem soylu sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşur.

(fiil + fiil)

uyurgezer, vurdumduymaz, gelgit

 

5)            İsim soylu bir sözcükle eylemsilerin bir araya gelmesiyle oluşur.

(isim + eylemsi)

kardelen, dalgakıran, cankurtaran, gökdelen

 

ÖRNEK SORU

"Gecekondu, uyurgezer, mirasyedi, ateşkes" gibi bileşik sözcükler, aşağıdaki yöntemlerden hangisiyle oluşmuştur?

A)           Her iki sözcük de kendi öz anlamı dışında kullanılmıştır.

B)           Birinci sözcük kendi öz anlamı dışında kullanılmıştır.

C)           İkinci sözcük kendi öz anlamı dışında kullanılmıştır.

D)           Eylem soylu sözcükler, birleştikleri sözcükle birlikte tür bakımından değişikliğe uğrayarak ad ve sıfat oluşturmuştur.

E)            Ses değişimi yoluyla oluşan bileşik sözcüklerde, iki ünlü kaynaşmış ya da hece düşmesi olmuştur.

(1989 - ÖYS)

Açıklama: Verilen örnek sözcüklerin oluşumunu incelediğimizde eylem soylu "konmak, uyumak, gezmek, yemek, kesmek" sözcükterinin ad soylu "gece, miras, ateş" sözcükleriyle birleşerek türlerinin değiştiğini; ad ve sıfat olduğunu görüyoruz. Cevap D seçeneğidir.

 

 

B) BİLEŞİK SIFATLAR

 

İki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan ve sıfat görevinde kullanılan sözcüklerdir.

vurdumduymaz insanlar

boşboğaz öğrenci

kahverengi kazak

 

Not: Belgisiz sıfatların bazıları bileşik sıfattır.

hiçbir öğrenci

birkaç insan

birçok kitap

birtakım insanlar

biraz yemek

 

İki sözcüğün belli kurallarla bir araya gelerek oluşturduğu sıfat grubuna "kurallı bileşik sıfat" denir. Bu sıfatlar aşağıdaki biçimlerde oluşturulur:

 

1)            Sıfat ve takısız ad tamlamalarına "-II, -İlk, -sız" yapım eki getirilerek bileşik sıfat yapılır.

 

geniş salon - lu                  ev

kısa kol - lu                         gömlek

temiz hava – lı                     köy

demir kapı - lı                    fabrika

kırmızı şapka - lı                kız

yufka yürek - li                  kadın

üç gün - lük                        dünya

elma yanak – lı                  çocuk

beş para - sız                      adam

ipek saç – lı                         kız

 

2)            Sıfat tamlamalarında sıfatla isim yer değiştirilip isme iyelik eki getirilerek bileşik sıfat yapılır.

salon - u geniş                   ev

kalb-i temiz                        insanlar

havas - ı temiz                   köy

kapı - s - ı demir               fabrika

yüreğ - i yufka                   çocuk

 

ÖRNEK SORU

Kimi sıfat takımlarında adla sıfatın yeri değiştirilip, ada bir iyelik eki (-i, -si) eklenerek bir sıfat grubu (bileşik sıfat) oluşturulur.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu yolla yapılmış bir sıfat grubu vardır?

A)           Okul müdürümüz uzun boylu, sert bakışlı, oldukça genç biriydi.

B)           En büyük arzusu, salonu geniş bir eve sahip olmaktı.

C)           Güzel değil fakat okunaklı bir yazısı vardı.

D)           Bahçedeki iri gövdeli çınarın altında oturmayı çok severdi.

E)            Okulun yıkık bahçe duvarını nihayet onarmışlardı.

(1987 - ÖSS)

Açıklama: Seçenekleri incelediğimizde açıklamaya uygun bileşik sıfatın B seçeneğindeki saIon-u geniş söz grubunun "geniş salon” sıfat takımının ad ve sıfatının yeri değiştirilip ada bir iyelik eki eklenerek oluşturulduğunu görüyoruz. Cevap B dir.

 

 

C)           BİLEŞİK EYLEMLER

Birden fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu eylemlerdir. Bileşik eylemler yapı özelliği olarak üçe ayrılır:

 

1)Yardımcı Eylemle Yapılan Bileşik Eylemler

 

İsim soylu bir sözcüğün yardımcı bir eylemle bir araya gelerek oluşturduğu bileşik eylemlerdir. İsim soylu sözcüklerle bir araya gelip bileşik eylem kuran yardımcı eylemler, şunlardır:

olmak, etmek, eylemek, kılmak, buyurmak

 

Günümüzde en çok kullanılan yardımcı eylemler "etmek" ve "olmak" sözcükleridir.

hasta olmak

memnun olmak

yardım etmek

teşekkür etmek

Çocukların bazıları hasta olmuş.

Arkadaşları ona yardım etti.

 

Not: Bazı yabancı asıllı sözcüklerle bu tür bileşik eylem yapıldığında ses düşmesi veya ses türemesi görülür. Bu bileşik eylemler bitişik yazılır.

 

emir et-               emret-  (ses düşmesi)

kayıp ol-              kaybol- (ses düşmesi)

his et-                   hisset-  (ses türemesi)

af et-                    affet-    (ses türemesi)

 

Not : Bazı cümlelerde "olmak" ve "etmek" sözcükleri bazen yardımcı eylem değil, asıl eylem olarak kullanılır.

 

Bu ev ne kadar eder?

Henüz akşam olmadı.

 

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "etmek" sözcüğü yardımcı eylem olarak kullanılmamıştır?

A)           Bu konuda ona ancak sen yardım edebilirsin.

B)           Evde yoktuk; misafirlerimizi yolcu etmeye gitmiştik.

C)           Bu ödülü çoktan hak ettiğini o da biliyordu.

D)           Bu tablo sence on bin lira eder mi?

E)            Bunu, birçok kez kendisinden rica ettim.

(1982 - ÖSS)

Açıklama: "Etmek" eylemi A, B, C ve E seçeneklerinde yardımcı eylem olarak kullanılırken D seçeneğinde tablonun ederini, değerini bildiren asıl eylem olarak kullanılmıştır. Cevap D seçeneğidir.

 

2) Kurallı Bileşik Eylemler

İki fiilin belli kurallarla bir araya gelmesiyle oluşur. Bu fiillerden ikincisi kalıplaşmış şekilde kullanılır. Kurallı bileşik fiiller, oluşumuna göre dörde ayrılır.

 

a) Yeterlik Fiili:

Fiillere, geniş düz ünlü (e, a) ile birlikte "bilmek" eylemi (-ebilmek) getirilerek oluşturulur. Cümleye "yapabilme, gücü yetebilme" anlamı katar.

(fiil + ebilmek)

yapabilmek, çözebilmek, görebilmek

 

Ben, bu bavulu tek başıma taşıyabilirim.

 

UYARI: Yeterlik fiilinin olumsuzunda ‘’ebilmek" kalıbının "-bil" bölümü düşer.

çalışabildi           çalışamadı

görebildi             göremedi

Kitabımı sana bugün veremem. (verebilemem)

 

Not : Yeterlik fiillerin bazı kullanımları olasılık anlamı taşır. Olasılık anlamının olumsuz kullanımında da "bilmek" fiilinin düşmediği görülür.

Babam yarın İzmir'e gidebilir.

Babam yarın İzmir’e gitmeyebilir.

 

b)Tezlik Fiili

 

İkinci fiili "ivermek" olan bileşik fiillerdir. Cümlede, bir işin gerçekleşmesindeki tezliği, çabukluğu ifade eder.

(fiil + ivermek)

alıvermek, yazıvermek, çıkıvermek

Bir saat içinde tüm malları satıverdi.

Giderken çöpleri dışarı çıkarıver.

 

UYARI: Tezlik fiilinin olumsuzu iki şekilde olur:

1-            'fiil + y-i-ver-me-mek"

Bizim için oraya gidivermedi.

Bize rağmen onu içeri alıvermedi.

 

2-            Fiil-me + y-i-vermek

 Makine bir daha çalışmayıverdi.

 

 

c) Sürerlik Fiili

İkinci fiili "(e) kalmak, (e) durmak, (e) gelmek olan bileşik fiillerdir. Cümlede, eylemin bir süre devam ettiğini belirtir.

(fiil + ekalmak)

(fiil + edurmak)

(fiil + egelmek)

 

Bu gelenek günümüze kadar böyle süregeldi.

O olay karşısında hepimiz donakaldık.

Sen burada bekleyedur, birazdan gelirim.

Giden arabanın arkasından bakakaldı.

Siz okula doğru gidedurun.

 

 

d)YakIaşma Fiili

İkinci fiili ‘’-eyazmak’’ olan bileşik fiillerdir. Bir işin gerçekleşmeye yaklaştığını ama gerçekleşmediğini ifade eder, yani cümleye "az kalsın" "neredeyse" anlamı katar. Yaklaşma bileşik fiil günümüz Türkçesinde sık kullanılmamaktadır.

(fiil + eyazmak)

Ayağı kayınca merdivenden düşeyazdı.

Dünkü kazada öleyazdık.

 

 

 

3) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Eylemler

 

Bir veya birden fazla ismin bir fiille bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Bu bileşik fiillerde geçen fiiller gerçek anlamından uzaklaşır, diğer sözcüklerle kaynaşarak yeni bir eylemi karsılar.

söz istemek

yas tutmak

selam vermek

kafa yormak

gözden düşmek

Herkes teklifi kabul etmem için baskı yapıyor.

Kardeşim yine çizmeyi aşmış.

Yine bugün ağzını bıçak açmıyor.

 

UYARI: Bazı anlamca kaynaşmış bileşik fiiller, tüm sözcükler gerçek anlamdan uzaklaştığı için bitişik yazılır.

varsaymak, öngörmek, vazgeçmek

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdakilerin hangisinde birden çok bileşik fiil vardır?

A)           Kimi benim gibi erir derinden

Kimi senin gibi çok mutlu olur

B)           Bahsetti derinden ona halim

Aşkın bu onulmaz yarasından

C)           Soldu günden güne sessiz soldu

Dediler hep: "Kıza bir hal oldu!"

D)           Bir öğreniversin aşkı

Ağacı o vakit seyredin

E)            Dalıveriyoruz arada bir

Belli, bir şey var aramızda

(1992 - ÖYS)

Açıklama: A seçeneğinde umutlu olur", B seçeneğinde "bahsetti", C seçeneğinde "hal oldu", E seçeneğinde "dalıveriyoruz" bileşik eylemleri kullanılmıştır. D seçeneğinde "öğreniversin" ve "seyredin" bileşik eylemleri kullanılmıştır. Cevap D seçeneğidir.






FACEBOOK YORUM
Yorum

DİĞER Edebiyat Haberleri

ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
SON YORUMLANANLAR
FOTO GALERİ
  • Antalya Resim ve Fotoğrafları
    resim yok
  • Seydişehir Kuğulu Park
    Seydişehir Kuğulu Park
  • Fas Turizmi ve Fas Resimleri
    Fas Turizmi ve Fas Resimleri
  • Bir Gül Bahçesine Girercesine
    Bir Gül Bahçesine Girercesine
  • Poz veren hayvanlar
    Poz veren hayvanlar
  • Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
    Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
FOTO GALERİ
VİDEO GALERİ
  • Gönül Sultanları- Seydişehirli Hacı Abdullah Efendi
    resim yok
  • Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
    Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
  • Frikik oyunu
    Frikik oyunu
  • Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
    Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
  • Bob Marley-no woman no cry
    Bob Marley-no woman no cry
  • Kedilerin efendisi
    Kedilerin efendisi
VİDEO GALERİ
YUKARI