Bugun...
Bizi izleyin:



Mantık Sözlüğü

Tarih: 09-03-2019 09:24:31 Güncelleme: 09-03-2019 09:35:31 + -


Mantık bilimlerinin ana kavramalrı nedir ? Mantık temel kavramlarının açıklanması. Mantık sözlülüğünün kavramları


Mantık Sözlüğü

 

MANTIK SÖZLÜĞÜ

 

Açık Önerme: Doğruluk değeri belli olmayan içinde "x, y, z" gibi bir değişken bulunup "x, y, z" in yerine "a" gibi bir ad koymakla bir kapalı önermeye dönüşen önerme.

 

Açık Yol: Çözümleyici çizelgede hiçbir çelişki taşı­ mayıp ortak doğrulayıcı yorumu olan önermelerden oluşan yol.

 

Aksiyom: Doğruluğu apaçık bulunan, kanıtlanması gerekmeyen ve kendiliğinden apaçık olduğu için bir teori içindeki öteki önermelerin de ön dayanağı olan önerme (belit.)

 

Altık Önermele r: Özne ve yüklemi aynı, nicelik bakı­ mından farklı olan iki önerme. Karşı olum karesinde nitelikleri aynı olan tümellerle tikeller arasındaki ilişki ise altıklıktır.

 

Alt Karşıt Önermeler: Özne ve yüklemi aynı, nitelik­leri farklı olan iki tikel önerme. Bu iki önerme arasın­ daki ilişki ise alt karşıtlıktır.

Ana Eklem: Önermenin tümünü etkileyen eklem.

 

Analoji: İki şey arasındaki benzerliğe dayanarak birisi hakkında verilen bir yargıyı, diğeri hakkında da ve­ ren akıl yürütme biçimi.

 

Apodiktik: Bknz. Zorunlu Önerme.

 

Aposteriori: Bilinmesi deneye bağlı olan, doğruluğu  ve yanlışlığının ispatı deney gerektiren önermeler.

 

Apriori: Başlangıçtan beri zihinde var olduğu savu­nulan bilgi. Hiçbir deneye dayanmadan ve sadece akıl yardımıyla elde edilen bilgi.

 

Argüman: İleri sürmek, kanıt göstermek, delillendirmek.

 

Assertorik: Bknz. Yalın Önerme.

 

Asal: Ana, temel niteliğinde olan, başlıca. (bilimler için: diğer bilimlerin de temelinde olan bilim.)

Ayrım: Bir türü bağlı bulunduğu cinsin diğer tür­lerinden ayıran özellikler.

 

B

Bileşik Önerme : Bir ya da birden çok önermeden eklem.. yardımıyla oluşturulan ve birden fazla yargı taşıyan önerme.

Bireysel Degişken: Açık bir önermedeki "x" değiş kenine verilen isim.

 

Bireysel Degişmez: Açık bir önermenin bireysel değişkeni olan "x" yerine, "a" gibi bir ad değişmezine verilen isim.

Büyük Önerme: Bir kıyasta büyük terimi taşıyan önerme.

Büyük Terim: Bir kıyasta sonucun yüklemi olan terim.

 

 

C

Cins: Cins, "altında türlerin sıralandığı şeydir" diye tanımlanabildiği gibi, "gerçekleri farklı olan şeylere, bunlar nedir diye sorulduğunda verilen yanıttır" biçiminde de tanımlanabilir. Örneğin, "domates, biber, patlıcan nedir?" diye sorulduğunda, "sebze" yanıtı cinsi gös terir.

 

 

Çelişik Önerme: Özne ve yüklemi aynı olan hem nicelik hem nitelik bakımından farklı olan iki önerme. Bu önermeler arasındaki ilişki ise çelişiklik olarak adlandırılır.

 

Çelişmezlik İlkesi: Bir önermenin aynı koşullar ve aynı zaman içinde hem kendisi hem de kendisinden başka birşey olamayacağını dile getiren ilke.

 

Çıkarım: Verilen önermelerden zihnin sonuç çıkarması.

 

Çok Degerli Mantık: Önermelerin doğru ve yanlıştan başka doğruluk değerlerinin de olduğunu kabul eden mantık sistemi.

 

Çözümleyici Çizelge: Çıkarım ve önermelerin çözümlenerek denetlemesini sağlayan çizelge

 

 

D

Dağıtılmış Terim : Bir terim diğer bir  terim tarafından tam olarak kapsanıyorsa, kapsanan terim, kapsayan terime göre tam dağıtılmıştır denir.

 

Dağıtılmamış Terim : Bir terim, diğer terim tarafından kısmi kapsanıyorsa veya kendisi diğer terimi kısmi olarak kapsıyorsa bu terime dağıtılmamış terim denir.

 

Dedüksiyon : Zihnin genel bir önermeye dayanarak genel önermeye bağlı tekil önermeler için zorunlu olarak sonuç çıkardığı akıl yürütme biçimi. Tümden gelim.

 

Dedüktif Çıkarım : Öncüllerini doğru saydığımızda, sonucunu da doğru saymamız zorunluluğunu öngö­ ren çıkarım türü.

 

Değilleme : Bir önermeyi değil eklemiyle yeniden söylemek.

 

Denetleme : Bir çıkarımın veya önermenin geçerli ve­ ya tutarlı olup olmadığını araştırma işlemi.

Denklik : Eşdeğerlik. İki önermenin bütün yorumlamalarda doğruluk değerlerinin aynı olması durumu.

Doğru:  önermenin ifade ettiği nesnesine uygunluğu. Düşüncenin gerçeklikle uygunluğu.

 

Doğru Düşünme: Mantık ve aklın ilkelerine göre düşünme; geçerli ve tutarlı düşünme.

 

Doğruluk Çizelgesi : Bir bileşik önermenin doğruluk değerlerini, bileşenlerin doğruluk değerlerinin fonksi­ yonu olarak belirleyen çizelge. Önermelerin ve öner­ me bileşenlerinin doğruluk değerlerinin gösterildiği tablo.

 

Doğruluk Değeri : Önermelerin aldığı doğru ve yanlış olma durumu.

 

Doğrudan Kanıtlama: Bir çıkarımın sonucunu veya geçerliliğini doğrudan öncüllere dayandırarak ispat etme şekli.

 

Dolaylı İspat: Öncüllerle birlikte, değillemesi çeliş­ kiye yol açan sonucu, doğru kabul etme yöntemi.

 

Döndürme : Bir önermeye eşdeğer (denk) başka bir önerme elde etme yöntemi. Düz döndürme ve ters döndürme olarak ikiye ayrılır.

 

Düz Döndürme : Bir önermenin niteliğini bozmadan, öznesini yüklem, yüklemini özne yaparak eşdeğerini elde etme işlemi.

 

E

Entimem: Sonuca dayanak olan önermelerden birinin saklı tutulmasıyla yapılan eksik önermeli kıyas türü.

       

Evetleme: Bir önermenin yükleminin öznenin bir özelliğini belirtmesine, yani onda varolan bir şeyi göstermesine yüklemin özneyi evetlemesi denir.

 

F

Formel Sistem : Aksiyom ve teoremleri birer formül olan, tümdengelimsel sistem. Henüz yorumlanmamış aksiyomatik sistem.

 

Formül : Önerme kalıbı. Somut örnekleri önerme olan, mantık sembolleriyle kurulmuş cümle.

 

 

 

G

Geçerli Çıkarım : Öncüllerin doğru olması halinde sonucun zorunlu olarak çıktığı çıkarım.

 

Geçerlilik: Tümd engelim çıkarımlarında doğru öncüllerden zorunlu olarak doğru sonuçlar çıkartmak.

Geçerli Önerme : Bütün yorumlamalarında doğru olan önerme.

 

Genel Önerme : İçinde en az bir niceleyici geçen önerme.

 

Gerçekleme:  nesnenin bir açık önermeyi doğru kılması durumu.

 

Gerçeklik: Gerçek olan, var olan şeylerin tümü. İn­ san zihninden bağımsız olarak var olabilen.

 

 

İ

İçlem:  Bir kavramın içine aldığı ortak nitelikleri.

 

İki Değerli Mantık : Doğruyla yanlıştan başka doğru- luk değerine yer vermeyen mantık sistemi.

 

İlinti : Bir şeyin özünü oluşturmayan, birden fazla türe ait olan nitelikler.

 

İlinti Kavram :Yüklem durumundaki kavram sadece öznenin özüne ait olmayıp başka türlere de ait se bu kavrama ilinti kavram denir.

 

İspat :  Tümdengelimsel çıkarım aracılığıyla, bir yargı ya da önermenin doğruluğunu kesinleştirme. Bir önermeyi doğru sayılan bir ya da daha fazla öner­ menin zorunlu sonucu olarak gösterme.

 

K

Kanıt : Bir iddia ya da inancın doğruluğunu belirleyen güvenilir gözlem veya belge.

Kapalı Yol : Çözümleyici çizelge üzerinde aynı önermenin hem kendisinin hem değillemesinin bulunduğu yani çelişki olan yol.

Kaplam : Bir kavramın içine giren bireylerin tümü.

 

Karşıt Önerme : Özne ve yüklemi aynı, nitelikleri fark­ lı olan iki önerme.

 

Karşıtlar Karesi : Klasik mantıkta dört basit önerme­ nin birbirleriyle olan ilişkilerini gösteren tabloya verilen isimdir. Aristoteles karesi, Karşı olum karesi.

 

Karşıt Terim : İki terimin arasında bir orta terim varsa bu iki terim birbirine karşıt terimdir. Örneğin, sıcak ve soğuk iki çelişik terim değil, iki karşıt terimdir; çünkü orta terim ılıktır.

 

Kategorik Kıyas :  Basit önermelerle yapılan, iki öncül ve bir sonuç önermesinden oluşan kıyas. Yüklemli kesin kıyas.

 

Kategorik Önerme : Özne ve yüklem ilişkisine dayalı önerme.

 

Kavram : Herhangi birşeyin zihindeki tasarımıdır. Herhangi bir tür nesne ya da belli bir tür olayın ortak özelliklerinin bir ad altında toplanmasıdır.

 

Kesin Kıyas : Sonucu öncüllerden biçim bakımından değil, anlam bakımından bukunan kıyas.

 

Kopula : Klasik mantıkta özne yüklem önermelerinde­ ki bağlaç ekine verilen isimdir. "dır" veya "dir" bağlacı.

Koşul Önermesi :   p -   q   gibi koşul eklemiyle kurulmuş önerme, Yargının bir koşula bağlı olduğu önerme.

 

Küçük Öncül : Bir kıyasta küçük terimin geçtiği öncül önermesi. Küçük önerme.

 

Küçük Terim : Bir kıyasta sonucun öznesi olan terim.

 

M

Mantık : Doğru bilgiye ulaşmak için düşünceler arasındaki ilişki ve düzeni yöneten ilke ve yasaları sap­ tayan alan (lojik). Mantık doğru düşünmenin kurallarını koyar, ilkelerini saptar.

 

 

Mantık Değişmezi : Önerme ve çıkarımların kuruluşunda değişmez bir işleve sahip olan "ve", "veya" gibi bağlaçlarla "her", "bazı" gibi niceleyici nitelikteki sözcükler ve "zorunlu", "özdeş" gibi deyimler.

 

Mantık Doğrusu : Düşünme bakımından zorunlu olan, çelişmezlik ilkesi gereği çelişiği düşünüleme­ yen doğruluk. Çelişki taşımayan tümdengelim türü çıkarımların ve geçerli önermelerin doğruluğu.

 

Mantıksal Çelişki : Birlikte hem doğru hem de yanlış olamayan iki önerme arasındaki ilişki.

 

Matematik : Sayı, küme gibi soyut nesne ve ilişkileri inceleyen, belli bir sembolik dil ve tümdengelimsel mantık kurallarını kullanan, ispata yönelik formel bilim.

Mümkün önerme : Doğruluğu olasılıklı olan önermeler.

 

N

 

Niceleme Mantığı : Önermelerin niceleyicilerini de (her, bazı) sembolleştirip niceleyicileri de dikkate alarak denetlemeler yapan mantık alanı. Yüklemler mantığı da denir. Yüklemler mantığı önermeleri iç yapıları ile sembolleştirir.

 

Nicelik : Ölçülebilen, azalıp çoğalabilen büyüklük, nice, ne kadar, ne büyüklükte sorularının karşılığı. Bir önermenin tümel ya da tikel oluşu.

 

O

Olmayana Ergi: İspatlanacak yargının tersini söyleyerek yapılmaya çalışılan ispat ve kanıtlama türü.

Orta Terim: Bir kıyasta öncüllerde ortak olan, tekrarlanan terim; sonuçta bulunmayan terim.

 

Ö

Öncül: Çıkarımda, sonucun doğruluğunu ispatlamada kanıt işlevi gören önermeler. Sonuca dayanak olan önermeler.

 

Önerme: Yargı bildiren ifade. Yargı ise iki fikir arasında ilişki kurmaktır. Önerme doğru ya da yanlış gibi bir doğruluk değerine sahip olmalıdır.

 

Önerme Eklemi: Bir veya daha çok sayıda önerme­ den yeni bir önerme oluşturmaya yarayan deyim.

 

Önermeler Mantığı: Geçerliliği, yalnız önerme eklemlerine dayanan çıkarımları konu edinen mantık sistemi.

Öz: Bir şeyi o şey yapan temel özellik.

 

Özdeşlik ilkesi: Bir önermenin doğruluk değerinin, anlamı değişmediği sürece hep aynı olduğunu dile getiren ilke.

 

Özelleme: Bir açık önermede geçen değişkenin yerine belli bir ad veya terim koymakla elde edilen önerme. Açık önermeyi kapalı önerme yapma.

 

Özgülük (Hassa): Yalnızca bir türe ait olan ayrım. Özgülüğe türsel ayrım da denir.

 

Özlük Kavramları: Bir önermede yüklem durumundaki kavram öznenin özüyle ilgiliyse ve var olması ona bağlıysa bu kavrama "özlük kavram" denir.

 

 

s

Safsata (Sofizma): Yanlış öncüllerden yanlış sonuç çıkartmak ya da doğru öncüllerden kıyasın kuralları­ na uymayarak yanlış sonuç çıkartmaktır.

Seçmeli Kıyas: Sonucu hem biçim hem anlam bakımından öncüllerde bulunan kıyas.

 

Sembolik Mantık: Çıkarımları sembolik dile çevirerek kesin olarak denetlenmelerini sağlayan mantık sistemi.

 

T

Tekil Önerme: Tek bir özel varlığı ifade eden özne yüklem önermesine denir. Klasik mantıkta bu tür tüm tekil önermeler tümel önerme olarak kabul edilmiştir.

 

Teorem: Aksiyomlardan hareketle kanıtlanabilen önerme.

 

Terim: Kavramın dille ifadesi. Dil içinde tek başına anlam taşıyan en küçük birim.

 

Ters Döndürme: Bir basit önermenin niteliğine ve niceliğine dokunmadan öznesinin olumsuzunu yüklem ve yüklemin olumsuzunu özne yapmak suretiyle eş­ değer önerme elde etme işlemi.

 

Tikel Niceleyici: "Bazı", "kimi", "bir kısmı", "bir kaçı" ve "birçok" gibi ifadeleri kapsayan mantıksal değişmeze verilen genel addır. Modern mantıkta "3" ile sembolleştirilir.

 

Tikel Önerme: Tikel niceleyici ile kurulan özne yüklem önermesine denir. Klasik mantıkta tikel olumsuz ve tikel olumlu olarak iki tane tikel önerme vardır. Tikel olumlu "I" ve tikel olumsuz "O" ile ifade edilir.

Totoloji: Tüm yorumlamaları doğru olan önerme türü. Doğruluğu biçiminden çıkan öznesi ve yüklemi aynı olan önerme türü.

 

Tutarlılık: En az bir yorumlaması doğru olan önerme özelliği.

 

Tümel Niceleyici: Tümel önermede geçen ve nicelik bildiren mantıksal değişmeze verilen ad. Türkçe'de "tüm", "hepsi", "bütün", "her", "hiçbir", "herkes" vb. gibi ifadeler tümel niceleyicilerdir. Tümel niceleyici modern mantıkta "'ı/" sembolüyle ifade edilir.

 

Tümel Önerme: Tümel niceleyici ile kurulan özne yüklem önermesine denir. Tümel olumlu önerme "A' ve tümel olumsuz önerme "E" ile klasik mantıkta sembolleştirilir.

 

Tür: Cinsin altında sıralanan şeylerdir. Gerçeklikleri farklı olan şeylere "bunlar nedir?", diye sorulduğunda alınan yanıt türü gösterir. Cinsle karşılaştırıldığında içlemi çok olan şeyler, türdür.

 

Ü

 

Üçüncü Halin imkansızlığı: Bir önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu, ikisinin arasında üçüncü bir halin olmadığını dile getiren ilke.

 

V

Venn Şeması: Aristotales'in basit önermelerdeki terimlerin dağıtıcılığını temele alarak yapılan geometrik ifade biçimine denir. Bu geometrik anlatım kesişen daireler ile gösterilir. Üç kesişen daireyle yapılan denetleme işlemine de Venn Şemalarıyla kıyasların denetlemesi denir.

 

Y

Yalın Önerme (Assertorik): Ana eklemi, dolayısıyla ana bileşeni olmayan önerme. Basit önerme. Önermenin doğruluğunun deney ve gözlemle saptandığı önerme.

 

Yanlışlama: Bir önermeyi veya çıkarımı doğrulama­ yan yoruma denir.

 

Yeter-Sebep İlkesi: Yeter-sebep olmadıkça, hiçbir olgunun var olmadığını, hiçbir yargının da doğru olmadığını dile getiren ilke.

Yorumlama: Sembolleştirilmiş önermelere belli birer doğruluk değeri kazandıran işlem.

Yorumlanmış Sistem: Tüm terimlerine belli bir konu ya da alana ilişkin anlam verilmiş, aksiyomatik sistem.

 

Z

Zorunluluk: Bir çıkarımda sonucun öncül veya ön­ cüllerden kesinlikle çıkması.

Zorunlu Önerme (Apodiktik): Doğruluğu kesin mut­ lak olan önermeler. Yüklemde belirtilen özelliğin doğruluğunun zorunlu olarak bilinmesi, yanlışlanması mümkün olmayan önermeler.






FACEBOOK YORUM
Yorum

DİĞER Psikoloji Haberleri

ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
SON YORUMLANANLAR
FOTO GALERİ
  • Seydişehir Kuğulu Park
    Seydişehir Kuğulu Park
  • Fas Turizmi ve Fas Resimleri
    Fas Turizmi ve Fas Resimleri
  • Bir Gül Bahçesine Girercesine
    Bir Gül Bahçesine Girercesine
  • Poz veren hayvanlar
    Poz veren hayvanlar
  • Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
    Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
  • Halı ve Kilim Motiflerinden Örnekler
    Halı ve Kilim Motiflerinden  Örnekler
FOTO GALERİ
VİDEO GALERİ
  • Gönül Sultanları- Seydişehirli Hacı Abdullah Efendi
    resim yok
  • Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
    Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
  • Frikik oyunu
    Frikik oyunu
  • Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
    Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
  • Bob Marley-no woman no cry
    Bob Marley-no woman no cry
  • Kedilerin efendisi
    Kedilerin efendisi
VİDEO GALERİ
YUKARI