Bugun...
Bizi izleyin:



Fiillerin ( Eylem) Özellikleri-Dilbilgisi

Tarih: 14-03-2019 11:22:05 + -


Dilbilgisinde önemli konulardan biri olan fiiller ve çekimleri nasıl yapılır ? Fiil çeşitleri nedir ? Fiillerin özellikleri nelerdir ?


Fiillerin ( Eylem)  Özellikleri-Dilbilgisi

 

Fiiller (Eylem)

 

İş, oluş veya durum bildiren sözcüklerdir fiil denir.

 

Kuşlar uçuyor.

Haftaya, Samsun'a gideceğiz.

Okulumuza yeni bir öğrenci geldi

 

Eylemler yalın haldeyken mastar ekini (-mek, -mak) alır:

koş - mak, gül - mek, ara - mak, uyu - mak

 

 

EYLEM KİPLERİ

 

KİP: Eylemlerin bir işi, durumu veya oluşu ortaya koyuş biçimleridir.

 

A)           HABER (BİLDİRME) KİPLERİ

1-            Geniş Zaman      (-r)

2-            Şimdiki Zaman   (-yor)

3-            Gelecek Zaman (-ecek, -acak)

4-            Di'li Geçmiş Zaman (-di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, tü)

5-          Miş'li Geçmiş Zaman (-miş, -mış, -muş, -müş)

 

B)           DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ

1-            İstek Kipi              (-e, -a)

2-            Dilek-Koşul  Kipi                (-se, -sa)

3-            Gereklilik Kipi     (-meli, -malı)

4-            Emir Kipi              (-)

 

 

A) HABER (BİLDİRME) KİPLERİ

 

Zaman anlamı taşıyan kiplerdir. Bu kiplerle çekimlenen eylemlerin gerçekleşme zamanı bellidir.

 

1- Geniş Zaman (-r)

Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösterir.

TEK                            ÇOĞUL

giderim                    gideriz

gidersin                   gidersiniz

gider                        giderler

 

Her akşam sahile inerim.

Ödevlerini hiç aksatmaz.             

 

 

2- Şimdiki Zaman (-yor)

Eylemin söylendiği anda yapılmakta olduğunu bildirir  Eylemin yapılışı ile anlatım aynı anda gerçek­ leşmektedir.

 

 

Tekil ; gidiyorum, gidiyorsun,  gidiyor

Çoğul ; gidiyoruz, gidiyorsunuz, gidiyorlar

 

Çocuk ders çalışıyor.

Yağmur yağıyor.

 

 

NotI: "-makta, -mekte" ve "-mada, -mede" ekleri de cümleye şimdiki zaman anlamı katar.

Yağmur yağmakta.

Rüzgar esmede.

 

3-Gelecek Zaman (-ecek, -acak)

Eylemin gelecek zamanda yapılacağını bildirir. Anlatım önce, eylem sonra gerçekleşir.

 

 

TEKİL : gideceğim, gideceksin, gidecek

 

ÇOĞUL: gideceğiz, gideceksiniz, gidecekler

 

 

Yarın sınava başvuracağım.

Haftaya babam gelecek.

 

 

4- Di'li Geçmiş Zaman (Görülen / Bilinen Geçmiş Zaman) (-di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, tü)

Fiilin söylenme anından önce yapıldığını bildirir.

Anlatan kişinin, eylemin yapılışını gördüğünü ya da bildiğini ifade eder.

 

         

TEKİL           ÇOĞUL

gittim          gittik

gittin            gittiniz

gitti              gittiler           

 

Çocuklar, oynarken camı kırdılar.

Dün sahilde dolaştık.

Otobüsümüz henüz gelmedi.

 

 

5- Miş'li Geçmiş Zaman (Öğrenilen / Duyulan Geçmiş Zaman) (-miş, -mış, -muş, -müş)

Eylemin söylenme anından önce yapıldığını bildirir.

Anlatan kişinin, eylemin yapılışını başkasından duyduğunu, öğrendiğini ifade eder.

 

TEKİL : gitmişim, gitmişsin, gitmiş

 

 

ÇOĞUL: gitmişiz,  gitmişsiniz,  gitmişler

 

Ahmet dün bize gelmiş.

Akşam beni aramışsın.

 

 

 

NoT:Cümleye sonradan farkına varma anlamı katabilir:

 

Dün çok yorulmuşum.

Kanepede uyuyakalmışız.

 

Bir durumu tespit etme anlamı da katar:

Yemek çok güzel olmuş.

Saçın çok uzamış.

 

8) DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ

Zaman anlamı taşımayan fiillerdir. Bu kiplerle çekimlenen fiiller, bir tasarı halinde olduğundan zaman kavramı taşımaz.

 

1)                  İstek Kipi (-e, -a)

Cümleye istek, dilek, temenni anlamı katar.

 

TEKİL           ÇOĞUL

gideyim      gidelim

gidesin        gidesiniz

gide             gideler

 

Biraz dinlenelim.

Akşam ders çalışayım.

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, eylem istek kipindedir?

 

A)                 Yarın öğleden sonra bize gelsin.

B)                  Bu güzel havada biraz yürümeliyim.

C)                  Bugün İngilizce çalışalım.

D)                 Ödevlerinizi zamanında yapınız.

E)                  Yarın sabah erken kalk.

(1986 - ÖYS)

 

Açıklama: A, D ve E seçeneklerindeki "gelsin", "yapınız", "kalk" eylemleri emir kipiyle çekimlen­ miştir. B seçeneğindeki "yürümeliyim" eylemi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. C seçeneğin­ deki "çalışalım" eylemi ise istek kipiyle çekim­ lenmiştir. Cevap C seçeneğidir.

 

 

 

 

 

 

2) Dilek-Koşul Kipi (-se, -sa)

Cümleye genellikle şart anlamı katar.

 

TEKİL           ÇOĞUL

gitsem        gitsek

gitsen          gitseniz

gitse            gitseler

 

 

 

 

 

Şu anda Uludağ'da olsam, kar şiirleri yazardım.

Biraz çalışsam sınavı kazanabilirim.

 

Bazen dilek anlamı da katar:

Keşke sen de bizimle gelsen.

 

 

3)Gereklilik Kipi (-meli, -malı)

Eylemin yapılmasının gerekli, zorunlu olduğunu ifade eder.

 

TEKİL           ÇOĞUL

gitmeliyim gitmeliyiz

gitmelisin   gitmelisiniz

gitmeli        gitmeliler

 

Bugün beş yüz soru çözmeliyim.

Klasiklerimizi mutlaka okumalıyız.

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yüklem gereklilik kipindedir?

 

  1. Çınar yeşili sundurmamda

            Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına

B) Akçakavaklar ıslanırken

Örter bizi güz ananın yaprakları

  1. İşte duruyor bir çocuk

Mürdüm eriği gözleriyle

 

  1. Bir yüce dağdan bir yüce dağa

Dikmişim ışıklı direklerimi

E)                  Kırmızı alıç boncuğunu

Alıp dizdim sevginin ipliğine

(1992-ÖSS)

 

Açıklama: A seçeneğindeki "bakmalıyım" eylemi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. B seçeneğindeki "örter" eylemi geniş zaman kipiyle, C seçeneğindeki "duruyor'' eylemi şimdi­ ki zaman kipiyle, D ve E seçeneklerindeki "dikmişim" ve "dizdim" eylemleri geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir. Cevap A seçeneğidir.

 

4) Emir Kipi (·)

Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildirir.

 

Hemen dışarı çık.

Biraz susun.

 

Not: Haber (bildirme) kiplerinde zaman ve kesin­ lik vardır. Dilek (tasarlama) kiplerinde ise zaman ve kesinlik yoktur. Tasarı ve niyet vardır.

 

(Cümlede zaman ve kesinlik  bildiren  sözcüklerin   olup olmaması eylemi etkilemez.)

 

 

Yağmur yağıyor.                               (haber kipi)

Yağmur yağsa.                                (dilek kipi)

Dün sinemaya gittik.                       (haber kipi)

Bugün sinemaya gitmeliyim.       (dilek kipi)

Yarın size geleceğiz.                        (haber kipi)

Yarın size gelelim.                            (dilek kipi)

 

 

ÇEKİMLİ EYLEM

 

Eylemlerin, kip ve kişi eki alarak kullanılmasıdır.

EYLEM KÖK / GÖVDE + KİP + KİŞİ EKİ

gel - di - m (geçmiş zaman + 1. tekil kişi)

gel - di        (geçmiş zaman + 3. tekil kişi)

gel                (emir kipi + 2. tekil kişi)

 

 

 

EYLEMLERDE OLUMSUZLUK

Eylemlerde olumsuzluk, eylem kök ya da gövdelerine olumsuzluk eki (-ma, -me) getirilerek yapılır.

 

EYLEM KÖKÜ / GÖVDESİ + (-ma,-me) + KİP EKİ + Kişi EKİ

gelmedim

gelmedi

gelme

gelmiyorum                      (gel-me-yor-um)

gelmeyeceğim (gel-me-y-ecek-im)

gelmemişsin

gelmemiştin

gel-me-m,  gel-mez-sin,    gel-mez,

gel-me-y-iz,

gel-mez-siniz,

gel-mez-ler

gelmesen, gelmelisin, gelme

 

 

 

Anlam bakımından Eylemler Üç Gruba Ayrılır

 

1)                  İş (Kılış) Eylemleri:

Yapılan işten etkilenen bir nesnenin bulunduğu eylemlerdir

 

Adam parayı şoföre uzattı.

Çocuklar, oynarken camı kırdı.

Çöplerinizi çöp kutusuna atınız.

 

 

2)                  Durum Eylemleri:

Yapılan işten etkilenen bir nesnenin bulunmadığı eylemlerdir.

 

Babam, çok yorgun, kanepede uzanıyor.

Çocuk mışıl mışıl uyuyor.

Adam yavaşça yerinden kalktı.

 

3)                  Oluş Eylemleri:

Zamanla meydana gelen değişmeyi gösteren eylemlerdir.Bu eylemlerde, eylem genellikle kendiliğinden gerçekleşir.

 

Çocuğun saçı uzamış.

Yapraklar eylülde sararır.

Hastamız gittikçe iyileşti.

 

 

 

EYLEMLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI

 

Bir eylem kipinin kendi anlamı dışında, başka bir kip yerine kullanılmasıdır.

 

Yarın okullar açılıyor. (açılacak)

(şimdiki zaman gelecek zaman yerine kullanılmış)

 

Akşamları sahile iniyorum. (inerim)

(şimdiki zaman geniş zaman yerine kullanılmış)

 

Okulu geçen yıl bitiriyor. (bitirmiş)

(şimdiki zaman geçmiş zaman yerine kullanılmış)

 

Şair bir eylül akşamı ölür. (ölmüş)

(geniş zaman geçmiş zaman yerine kullanılmış)

 

Yarın okulda buluşuruz. (buluşacağız)

(geniş zaman gelecek zaman yerine kullanılmış)

 

Çocuk çok susamış olacak. (olmalı)

(gelecek zaman gereklilik kipi yerine kullanılmış)

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin fiil kipinde anlam kayması yoktur?

 

A)                 Tatilimi genellikle izmir'de geçiriyorum.

B)                  Okula gitmek için hazırlanıyor.

C)                  Sen hiçbir sözünü tutmuyorsun.

D)                 Bugün arkadaşlar bize geliyorlar.

E)                  Yarın istanbul'a gidiyorum.

(1987-ÖYS)

 

Açıklama: A ve C seçeneklerinde "geçiriyorum" ve "tutmuyorsun" sözcüklerinde şimdiki zaman kipi geniş zaman kipi yerine; D ve E seçenek­ lerindeki "geliyorlar'' ve "gidiyorum" sözcük­ lerindeki şimdiki zaman kipi gelecek zaman kipi yerine kullanılmıştır. B seçeneğinde bulunan "hazırlanıyor" sözcüğündeki şimdiki zaman kipi yapılmakta olan bir eylemi karşılamaktadır. Cevap B seçeneğidir.

 

 

 

BASİT ÇEKİMLİ EYLEM

Sadece bir kip eki alan eylemdir.

Eylem + KİP EKİ + kişi eki

gel - di – ler  (di'li geçmiş zaman)

git - meli – yim (gereklilik kipi)

 

 

BİLEŞİK ÇEKİMLİ (ZAMANLI) EYLEM

İki tane kip eki alan eylemdir.

Eylem + KİP EKİ + ekeylem + KİP EKİ (-di -miş -se) + kişi eki

 

tanı - yor + i - di - m

(şimdiki zaman+ di'li geçmiş zaman)

 

gel - ecek + i - miş

(gelecek zaman + miş'li geçmiş zaman)

 

Bileşik çekimli eylemler ikinci kipine göre üçe ayrılır

 

1)Hikaye Bileşik Çekimi (i - di)

Basit çekimli eylemlere "di'li geçmiş zaman" kipi eki getirilerek yapılır.

 

Çocuk uyuyordu.

Uyu-yor+i- di (şimdiki zamanın hikayesi)

 

uyurdu (geniş zamanın hikayesi)

uyuyacaktı  (gelecek zamanın hikayesi)

uyumuştu  (miş'li geçmiş zamanın hikayesi)

uyuduydu {di'li geçmiş zamanın hikayesi)

uyuyaydı  (istek kipinin hikayesi)

uyusaydı  (şart kipinin hikayesi)

uyumalıydı (gereklilik kipinin hikayesi)

 

Not: Emir kipinin hiçbir bileşik çekimi yoktur.

 

 

 

2) Rivayet Bileşik Çekimi (i - miş)

Basit çekimli eylemlere "miş'li geçmiş zaman"  kipi eki getirilerek yapılır.

 

Çocuk uyuyormuş.

uyu - yor + i - miş

(şimdiki zamanın rivayeti)

 

uyurmuş (geniş zamanın rivayeti)

uyuyacakmış (gelecek zamanın rivayeti)

uyumuşmuş  (miş'li geçmiş zamanın rivayeti

uyuyaymış (istek kipinin rivayeti)

uyusaymış (şart kipinin rivayeti)

uyumalıymış ( gereklilik kipinin rivayeti)

 

 

3) Şart Bileşik Çekimi

Basit çekimli eylemlere "dilek - koşul" kipi eki getiri­ lerek yapılır.

 

Çocuk uyuyorsa gelmeyin. uyu - yor + i - se

(şimdiki zamanın şartı)

 

uyursa geniş ( zamanın şartı)

uyuyacaksa (gelecek zamanın şartı)

uyumuşsa (miş'li geçmiş zamanın şartı)

uyuduysa (di'li geçmiş zamanın şartı)

 

Not: Dilek kiplerinin şart bileşik çekimi yoktur.

 

SORU

Eşyalar yerleştirilince, otobüse yolcular da bindi. Şoför, beklemeksizin kontağı açtı. O sırada otobüs yazıhanesinden biri fırladı. Otobüse koşuyordu; soluk soluğa yetişti. Önümüzdeki tek boş yere oturdu. Çevresindekileri selamladı. Otobüsteki herkesi tanıyordu anlaşılan

 

Bu parçada bileşik zamanlı kaç fiil vardır?

 

A) 1              B) 2      C) 3    D) 4        E) 5

(1996 - ÖSS)

Açıklama: Parçada "koşuyordu" ve ''tanıyordu" eylemleri şimdiki zamanın hikayesiyle çekimlen­ miştir. Cevap B seçeneğidir.

 

 

 

 

Eylem kipleri, haber kipleri, Dilek kipleri, Çekimli fiiler, Eylemlerde olumsuzuluk, Eylemlerde anlam (zaman kayması) Basit çekimli eylemler,Bileşik çekimli (zaman) eylemler,Fiilerde zaman

 

 

 

 

 






FACEBOOK YORUM
Yorum

DİĞER Edebiyat Haberleri

ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
SON YORUMLANANLAR
FOTO GALERİ
  • Antalya Resim ve Fotoğrafları
    resim yok
  • Seydişehir Kuğulu Park
    Seydişehir Kuğulu Park
  • Fas Turizmi ve Fas Resimleri
    Fas Turizmi ve Fas Resimleri
  • Bir Gül Bahçesine Girercesine
    Bir Gül Bahçesine Girercesine
  • Poz veren hayvanlar
    Poz veren hayvanlar
  • Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
    Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
FOTO GALERİ
VİDEO GALERİ
  • Gönül Sultanları- Seydişehirli Hacı Abdullah Efendi
    resim yok
  • Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
    Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
  • Frikik oyunu
    Frikik oyunu
  • Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
    Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
  • Bob Marley-no woman no cry
    Bob Marley-no woman no cry
  • Kedilerin efendisi
    Kedilerin efendisi
VİDEO GALERİ
YUKARI