Bugun...
Bizi izleyin:



Çekim Ekleri- Dilbilgisi

Tarih: 18-03-2019 10:02:25 Güncelleme: 18-03-2019 10:10:25 + -


Türkçe sondan eklemeli bir dildir. Sözcüklerin sonuna gelen ekler yeni sözcükler türetir. Çekim ekleri nedir? Çekim ekleri hangi sözcükleri türetir? Çekim ekleri zamanı nasıl belirler?


Çekim Ekleri- Dilbilgisi

TÜRKÇE DE EK YAPISI

 

EKLER

Türkçe, sondan eklemeli bir dildir, yani ekler üzerine kurulmuştur. Ek, sözcüklerin sonuna gelerek yeni sözcük türeten veya onları çekimleyerek cümle içinde kullanılmasını sağlayan harf ya da hecelere denir. Ekler, çekim eki ve yapım eki olmak üzere ikiye ayrılır:

1)            ÇEKİM EKLERİ

2)            YAPIM EKLERİ

 

ÇEKİM EKLERİ: Sözcüklere gelerek yeni sözcük türetmeden onlara değişik anlam özellikleri katıp çekimleyen eklerdir.

 

YAPIM EKLERİ: Sözcüklere gelerek onların anlamlarını değiştirip onlardan yeni sözcük türeten eklerdir.

 

Çekim eki ile yapım eki arasındaki farkı aşağıdaki örneklerle ayırt etmeye çalışalım:

Örneğin; yolcu" sözcüğündeki "-cu" eki "yol" sözcüğüne gelerek bu sözcüğün anlamını değiştirip yeni bir sözcük türetmiştir, yani yapım ekidir. Oysa "yolda" sözcüğündeki "-da" eki "yol" sözcüğüne gelerek "bulunma" anlamı katmış ama yeni bir sözcük türetmemiştir, yani çekim ekidir.

 

 

ÇEKİM EKLERİ

 

A) İSİM ÇEKİM EKLERİ

1)            Durum (Hal) Ekleri

2)            İyelik ( Tamlanan ) Eki

3)            Tamlayan Eki

4)            Çoğul Eki

5)            Eşitlik Eki 6) Vasıta Eki 7) Ekeylem

8)            Soru Eki

 

A) İSİM ÇEKİM EKLERİ

İsimlere gelerek onların anlamlarını değiştirmeden cümle içinde kullanılmasını sağlayan eklerdir.

 

1) DURUM (HAL) EKLERİ

Yaklaşma Durumu Eki Ge, -a) :

Cümleye asıl olarak 'Yaklaşma ve yönelme" anlamı katar.

Okula dün gitmemiş- (yönelme)

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Sabaha burada buluşalım. (zaman)

Kardeşine bir kitap aldı. (aitlik)

İkileme kurabildiği gibi ad soylu sözcükleri ilgeçlere bağlar.

el ele, yan yana, iyiden iyiye, baştan başa eve doğru, buna rağmen, bana göre

 

UYARI: İkileme kuran yönelme durumu eki, eylemlere gelerek bağ-fiil yapan "-a, -e" ekiyle karıştırılmamalıdır.

koşa koşa, güle oynaya, bata çıka

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük, ilgi adılından (ilgi zamirinden) sonra yaklaşma durumu eki almıştır?

A) Masadakilerden yalnızca birini al. B) Bugünkünü ötekilerden daha çok beğendim. C) Benimkinin sayfalarında renkli resimler var. D) Bu da her yönüyle seninkine benziyor. E) Bizimkinde hiçbir eksiklik yok.

(2004 - ÖSS)

Açıklama: D seçeneğindeki "seninkine" sözcüğünde "-ki" ilgi zamirinden sonra "-el' yaklaşma durum eki kullanılmıştır.

 

 

Bulunma Durumu Eki (-de, -da, -te, -ta): Cümleye asıl olarak "bir yerde bulunma, var olma" anlamı katar.

Onlar bizi evde bekliyor. (bulunma)

 

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Bayramda köye gideceğiz. (zaman)

Onu ayakta karşıladık. (durum)

 

Yapım eki görevinde de kullanılır.

Sınıfın gözde öğrencisi, bugün okula gelmedi.

Sözde başarılarla bizi kandırmaya çalışıyor.

Bu örneklerde "-de" hal ekinin, "göz ve söz" sözcüklerinin anlamını değiştirerek yapım eki görevinde kullanıldığını görüyoruz.

Ayrılma Durumu Eki (-den, -dan, -ten, -tan): Cümleye asıl olarak "bir yerden ayrılma, uzaklaşma" anlamı katar.

Biraz önce dükkândan çıktı.

 

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Sabahtan arabayla yola çıkalım. (zaman)

Çocuk gürültüden uyuyamadı. (sebep)

Onu yakından takip et. (durum)

 

Yapım eki görevinde de kullanılır.

İçten davranışlarıyla hepimizi büyülemişti.

Onun sudan bahanelerine artık inanmıyorum.

Onun sudan bahanelerine artık inanmıyorum.

Bu örneklerde "-den" hal ekinin, "iç ve su" sözcüklerinin anlamını değiştirerek yapım eki gibi kullanıldığını görüyoruz.

 

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde "-den (-dan) eki, sonuna geldiği sözcüğün anlamını değiştirmiştir?     

A) Sıkıntıdan ne yapacağını bilmiyordu.

B) Sıradan bir roman olduğunu hemen anladım.

C) Terden, sırtındakiler sırılsıklam olmuştu.

D) Çocuktan nereye gittiklerini sormuştuk.

E) Taşlıktan yürüyerek buraya geldi.

(1982 - ÖSS)

Açıklama: B seçeneğindeki "sıradan" sözcüğü "sıra" gerçek anlamını yitirerek ayırt edici özelliği olmayan, bayağı anlamına gelecek şekilde kullanılmıştır. Cevap B seçeneğidir.

 

 

Belirtme Durumu Eki (-1, -i, -u, -ü):

Cümlede bu eki almış sözcükler yüklemde bildirilen eylemden etkilenen varlığı bildirir. Yükleme sorulan "neyi, kimi" sorularının cevabı olan sözcüklerde bu eki görebiliriz.

Benden istediğin kitabı getirdim. neyi getirdim / kitabı kitap - ı

 

2) İYELİK (TAMLANAN) EKİ

(-m, -n, -i, -miz, -niz, -leri)

Adlara gelerek onlara aitlik anlamı katan, yani onların kime, neye ait olduklarını gösteren eklerdir.

 

araba - m            1. tekil kişi iyelik eki

araba - n             2. tekil kişi iyelik eki

araba -s -ı           3. tekil kişi iyelik eki

araba - mız         1. çoğul kişi iyelik eki

araba - nız          2. çoğul kişi iyelik eki

araba – la-rı       3. çoğul kişi iyelik eki

 

Not :İyelik eki olan "-i" ile durum eki olan "-i" birbirine karıştırılmamalıdır.

Evi geçen gün satıldı. (iyelik eki) (onun evi)

Evi daha yeni gördüm. (durum eki)

 

 

ÖRNEK SORU

l. Teyzelerin dün sinemaya gittiler.

II. Çiçeklerine yazın bolca su vermelisin

III. Kalemlerini başka kutuya yerleştirdi.

IV.          Ceketlerimizi dolaba astım.

V.           Evleri bize çok yakındır.

Yukarıdaki cümlelerin hangilerindeki altı çizili sözcüklerin aldığı ekler, onlara hem ikinci, hem de üçüncü tekil kişiye ait olma anlamı katmıştır?

A) ı. Ve II.           B) ı. ve V.            C) Il. ve III.  D) III. ve IV.  E)IV. Ve V.                                                        

(2000 - ÖSS)

Açıklama: II. ve III. cümlelerdeki "çiçeklerine" ve "kalemlerini" sözcüklerinin başına hem "seninn hem "onun" kişi adıllarını getirebiliriz. Cevap C seçeneğidir.

 

 

3) TAMLAYAN EKİ (-ın, -in, -un, -ün)

Kaynaştırma ünsüzü "-n-" ile kullanılınca "-nın, -nin, nun, -nün" şekilleri de ortaya çıkar.

Ad takımı kurar.

Ahmet'in dersleri

Okul - un bahçesi

 

İlgeç grubu kurar.

sen - in için, o - nun kadar

 

İki sözcükte "-im" şeklinde yazılır.

ben - im çantam

biz - im çantamız

 

Not: İyelik eki olan "-in” ile tamlayan eki olan "-in" karıştırılmamalıdır.

Sen-in (tamlayan eki)                        kitab-ın (iyelik eki)

Kitabın dün masanın üzerinde duruyordu.

Kitabın kapağını kardeşim yırtmış.

Birinci cümlede "kitap" sözcüğü iyelik (tamlanan) ekini almıştır:

Senin                  kitabın

tamlayan            tanılanan

 

İkinci cümlede "kitap" sözcüğü tamlayan eki almıştır:

Kitabın                 kapağı

tamlayan            tamlanan

 

 

4) ÇOĞUL EKİ (-lar, -ler)

Cümleye asıl olarak "çokluk" anlamı katar.

Bu kitaplar çok güzel.

 

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Dünyalar kadar malı varmış. (abartma)

Ahmet Bey'ler seni sordu. (saygı)

Fatihiler, Yavuz'lar tarihimizde çoktur. (benzeri)

 

Yapım eki görevinde kullanılır.

Ahmetler yarın bize geliyor. (aile)

Bu cümlede "-lar, -lef' eki, eklendiği sözcüğün anlamını değiştirdiği için yapım eki görevindedir. Bu yüzden ek kesme işareti ile ayrılmamıştır.

 

 

5)            EŞİTLİK EKİ (-ca, -ce, -ça, -çe)

Cümleye değişik anlam ilgileri katar.

O, bilgice hepimizden daha iyidir. (bakımından)

Sınıfça pikniğe gittik. (birliktelik)

Kurulca kararlar alındı. (tarafından)

Bence yanlış yapıyorsun. (görecelik, kanaat)

Yüksekçe bir yerden atladık. (küçültme) Konuya güzelce hazırlandı. (şekilde)

 

6)            VASITA EKİ (-le, -la)

Cümleye "vasıta, araç" anlamının dışında değişik anlamlar da katar.

Gemiyle gidecekmiş. (araç, vasıta)

Topa hızla vurdu. (durum)                                  

Yarın babasıyla gelecekmiş. (birlikte, beraber)

Havaların ısınmasıyla tabiat canlandı- (zaman)

 

 

7) EKEYLEM (i - di, i - miş, i - se, -dir)

Ekeylem (i-) ve ekeylem ile birlikte kullanılan kip ekleri (-di, -miş, -se) ad soylu sözcüklere eklendiğinde isim çekim eki olur.

Kardeşim çok hastaydı. (hasta i – di) (ekeylem, kip eki)

Çok yorgunsan biraz dinlen.

yorgun i - se - n (ekeylem, kip eki, kişi eki)

 

Yanlış duraktaymışız.

durakta i - miş - iz (ekeylem, kip eki, kişi eki)

 

Onun kardeşi avukattır.

(avukat - tır)

(ekeylemin geniş zamanı, 3. tekil kişi eki)

 

Ben yarın da evdeyim.

(evde - y - im)

(ekeylemin geniş zamanı, 1. tekil kişi eki)

 

8) SORU EKİ (mi, mı, mu, mü)

Sözcüklere her zaman ayrı yazılır. Cümleye asıl olarak soru anlamı katar. Bunun yanında değişik anlamlar da katar.

Bunu sen mi yaptın? ( soru )

Güzel mi güzel bir arabası var. ( pekiştirme )

Sen de mi Leyla! ( şaşırma )

 

B) FİİL ÇEKİM EKLERİ
 

1) Kip Ekleri

2)Kişi (Şahıs) Ekleri

3)Ekeylem

4)Soru Eki

 

1)Kip Ekleri

Eylemlere değişik zaman ve anlam ilgileri katan eklerdir.

gel-i-yor              (şimdiki zaman kipi)

gel-ecek              (gelecek zaman kipi)

gel-di                   (görülen geçmiş zaman kipi)

gel-miş                (öğrenilen geçmil zaman kipi)

gel – ir                  (geniş zaman kipi)

gel - meli             (gereklilik kipi)

gel - se                 (dilek-şart kipi)

gel -e -lim           (istek kipi)

gel -'sin                (emir kipi)

 

2)            Kişi (ŞAHIS) EKLERİ

Fiil kip eklerinden sonra gelerek eylemi kimin yaptığını gösteren eklerdir.

geldi - m              gelmiş - im          (1. tekil kişi eki)

geldi - n               gelmiş - sin         (2. tekil kişi eki)

gel - di                 gel - miş               (3. tekil kişi eki)

geldi - k               gelmiş - iz            (1. çoğul kişi eki)

geldi - niz            gelmiş - siniz      (2. çoğul kişi eki)

geldi - ler            gelmiş - ler         (3. çoğul kişi eki)

 

 

3)EKEYLEM

Ekeylem, bir kip eki almış eylemlere gelerek onların bileşik çekimli olmasını sağlar.

gelir i - di            (geniş zamanın hikâyesi)

geliyor i-miş      (şimdiki zamanın hikayesi)

gelecek i-se       (Gelecek zamanın şartı)

gelmiş i-di          (miş’li geçmiş zamanın hikayesi)

gelse i-miş         (şart kipinin rivayeti)

gele i-di               (istek kipinin hikayesi)

gelmeli i-miş     (gereklilik kipinin rivayeti)

 

 

4) SORU EKİ

Sözcüklerden sonra gelir ve ayrı yazılır. Cümleye asıl olarak soru anlamı katar ve başka anlamlarda katabilir.

 

Bize çaya gelir misin? (soru)

Ders çalıştın mı sınavı kazanırsın.(şart)

Birdenbire karşıma çıkmasın mı ? (şaşırma)

Aşağı indim mi görürsün gününü! (korkutma)

 






FACEBOOK YORUM
Yorum

DİĞER Edebiyat Haberleri

ÇOK OKUNAN HABERLER
SON YORUMLANANLAR
FOTO GALERİ
  • Seydişehir Kuğulu Park
    Seydişehir Kuğulu Park
  • Fas Turizmi ve Fas Resimleri
    Fas Turizmi ve Fas Resimleri
  • Bir Gül Bahçesine Girercesine
    Bir Gül Bahçesine Girercesine
  • Poz veren hayvanlar
    Poz veren hayvanlar
  • Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
    Günün Fotoğrafları-Hayatın İçinden
  • Halı ve Kilim Motiflerinden Örnekler
    Halı ve Kilim Motiflerinden  Örnekler
FOTO GALERİ
VİDEO GALERİ
  • Gönül Sultanları- Seydişehirli Hacı Abdullah Efendi
    resim yok
  • Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
    Dış Ticaret de Teslim Şekilleri
  • Frikik oyunu
    Frikik oyunu
  • Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
    Bob Marley,merak etme ,mutlu ol
  • Bob Marley-no woman no cry
    Bob Marley-no woman no cry
  • Kedilerin efendisi
    Kedilerin efendisi
VİDEO GALERİ
YUKARI